Kieszonkowe to dopiero początek. Jak pokazać dziecku, że pieniądze mogą pracować?

Kieszonkowe uczy wyborów, konto pozwala kontrolować wydatki, a obligacje, fundusze i ETF-y mogą pokazać dziecku, czym jest ryzyko i procent składany. Problem w tym, że rozmowy o inwestowaniu wciąż należą w polskich domach do rzadkości. Aż 83 proc. rodziców deklaruje, że edukacja finansowa jest ważna, ale tylko połowa z nich podejmuje regularne działania edukacyjne.

Z "Badania Edukacji Finansowej Dzieci 2026" przeprowadzonego przez FinKids.pl wynika, że własnymi pieniędzmi dysponuje już 77 proc. dzieci, a dla 65 proc. z nich ich głównym źródłem jest kieszonkowe. Dzieci stosunkowo wcześnie zaczynają więc podejmować decyzje finansowe, ale głównie dotyczące konsumpcji. O racjonalnej konsumpcji co najmniej kilka razy w miesiącu rozmawia z dzieckiem 47 proc. rodziców, a o oszczędzaniu - 36 proc. W przypadku inwestowania odsetek ten spada do 20 proc. O funduszach inwestycyjnych lub ETF-ach kiedykolwiek wspomniało dziecku 14 proc. ankietowanych. 

Raport FinKids wskazuje, że 17 proc. rodziców za przeszkodę uważa brak wiedzy finansowej, a 16 proc. nie wie, jak prowadzić edukację. Najczęściej wskazywanym problemem pozostaje jednak brak uwagi dziecka - dotyczy on 26 proc. respondentów. 

Badanie objęło osoby mające dzieci w wieku od 3 do 18 lat, a jego wyniki opierają się na deklaracjach dorosłych, nie na teście ich wiedzy ani kompetencji dzieci. Sondaż przeprowadzono metodą CAWI w dniach 20-29 maja 2026 r. na próbie 800 rodziców, z zastosowaniem kwot dotyczących płci, wieku i wielkości miejscowości. 

Małe kroki, duże efekty

Najpierw dziecko musi zrozumieć, że pieniądze są ograniczonym zasobem, a wydanie ich dzisiaj oznacza rezygnację z innej możliwości. Dopiero później pojawiają się bardziej abstrakcyjne pojęcia jak odsetki, inflacja, ryzyko, dywersyfikacja i procent składany. Rozmowy o zakupach i oszczędzaniu nie są zatem gorszą odmianą edukacji finansowej. Stanowią jej fundament. Problem powstaje dopiero wtedy, gdy edukacja na tym etapie się kończy, a starsze dziecko nadal zna wyłącznie dwa zastosowania pieniędzy: wydać je albo przechować.

Europejskie ramy kompetencji finansowych dla dzieci i młodzieży, opracowane przez Komisję Europejską i OECD, obejmują cztery obszary: pieniądz i transakcje, planowanie finansów, relację między ryzykiem i korzyścią oraz poruszanie się po rynku finansowym. Podstawy inwestowania, zależność między ryzykiem a możliwym zyskiem i dywersyfikacja są tam traktowane jako kompetencje rozwijane stopniowo, szczególnie istotne dla starszych grup wiekowych.

Najprostszym narzędziem edukacyjnym pozostaje regularne kieszonkowe. Nie jego wysokość jest najważniejsza, lecz przewidywalność i pozostawienie dziecku rzeczywistego pola do podejmowania decyzji. Jeżeli rodzic za każdym razem pokrywa nieprzemyślany wydatek albo natychmiast uzupełnia wyczerpany budżet, dziecko nie poznaje konsekwencji własnych wyborów. Z drugiej strony, całkowite pozbawienie go wsparcia po jednym błędzie może zniechęcić do samodzielności. Lepszym rozwiązaniem jest rozmowa o tym, dlaczego pieniędzy zabrakło i co można zmienić w kolejnym miesiącu. OECD wskazuje, że osobiste doświadczenia z pieniędzmi oraz regularne rozmowy z rodzicami są powiązane z wyższymi kompetencjami finansowymi. Uczniowie rozmawiający z rodzicami o oszczędzaniu i zakupach radzą sobie w badaniu PISA lepiej niż ci, którzy takich rozmów nie prowadzą.

Zakres rozmowy powinien zmieniać się wraz z rozwojem dziecka. Granice wieku są umowne, bo ważniejsze od metryki pozostają samodzielność, zainteresowania i dotychczasowe doświadczenia. Młodsze dzieci mogą uczyć się rozpoznawania monet i banknotów, porównywania cen, odraczania zakupu oraz rozróżniania potrzeby od zachcianki. Dobrym ćwiczeniem jest odkładanie na konkretną, możliwą do osiągnięcia rzecz. Cel powinien być na tyle odległy, aby wymagał kilku decyzji, ale nie tak odległy, by dziecko straciło zainteresowanie.

Dzieci w wieku szkolnym mogą otrzymywać regularne kieszonkowe, prowadzić prosty budżet i porównywać ceny. To dobry moment, by wyjaśnić, skąd biorą się pieniądze na koncie, jak działają odsetki oraz dlaczego za tę samą kwotę po pewnym czasie można kupić mniej. Inflację najłatwiej pokazać na cenie produktu, który dziecko zna.

Nastolatki powinny już rozumieć różnicę między kontem oszczędnościowym, lokatą, obligacją, funduszem, ETF-em i pojedynczą akcją. Na tym etapie można wprowadzić relację zysku do ryzyka, dywersyfikację, koszty produktów, podatki oraz znaczenie horyzontu inwestycyjnego. Starszy nastolatek może analizować rzeczywisty portfel, porównywać jego wynik z sumą wpłat i wybranym punktem odniesienia, a także obserwować spadki na rynku. Powinien wiedzieć, że dobry wynik z jednego miesiąca nie świadczy o umiejętnościach, a strata nie zawsze oznacza, że inwestycja została źle wybrana.

Pierwszym formalnym produktem finansowym dziecka najczęściej jest rachunek bankowy. Zgodnie z prawem jego posiadaczem może być małoletni niezależnie od wieku, choć zasady dysponowania pieniędzmi zależą od tego, czy ukończył 13 lat. W przypadku młodszych dzieci dyspozycje składa przedstawiciel ustawowy. Po ukończeniu 13. roku życia dziecko uzyskuje ograniczoną zdolność do czynności prawnych i może w większym zakresie korzystać z rachunku, jednak do zawarcia umowy nadal potrzebna jest zgoda rodzica lub opiekuna. 

Konto pozwala uczyć planowania wydatków, kontrolowania historii transakcji i bezpieczeństwa cyfrowego. Nie powinno jednak ograniczać się do wydania karty. Płatności bezgotówkowe zmniejszają odczuwalność wydawania pieniędzy, dlatego warto regularnie przeglądać z dzieckiem transakcje i sprawdzać, ile drobnych zakupów złożyło się na miesięczną kwotę. Konto oszczędnościowe lub lokata pozwalają natomiast wyjaśnić oprocentowanie, kapitalizację i różnicę między zyskiem nominalnym a realnym. Dziecko powinno zobaczyć, że samo dopisanie odsetek nie gwarantuje wzrostu siły nabywczej pieniędzy, jeśli ceny rosną szybciej.

Reklama

Od obligacji do IKE

Oszczędnościowe obligacje Skarbu Państwa mogą służyć nie tylko do odkładania pieniędzy, lecz także do wyjaśnienia dziecku, jak działa instrument dłużny. Kupując obligację, nabywca przekazuje środki Skarbowi Państwa, który zgodnie z warunkami emisji zobowiązuje się wykupić papier i spełnić należne świadczenia. W imieniu dziecka, które nie ukończyło 13 lat, wszystkie czynności dotyczące obligacji wykonuje przedstawiciel ustawowy. Po ukończeniu 13. roku życia małoletni może wykonywać je za zgodą przedstawiciela ustawowego albo nadal działać za jego pośrednictwem. Gdy nabywcą obligacji jest dziecko, papiery zapisywane są na prowadzonym dla niego rachunku rejestrowym. 

Osobną kategorię stanowią 6- i 12-letnie rodzinne obligacje skarbowe przeznaczone dla beneficjentów programu Rodzina 800+. W pierwszym rocznym okresie odsetkowym ich oprocentowanie jest ustalane z góry, a od drugiego roku odpowiada wskaźnikowi inflacji powiększonemu o stałą marżę. Obligacje te może kupić wyłącznie osoba wskazana z imienia i nazwiska w decyzji lub informacji o przyznaniu świadczenia 800+. Limit zakupu odpowiada sumie świadczeń należnych od początku okresu uprawnienia, z uwzględnieniem miesiąca zakupu, pomniejszonej o wartość nominalną wcześniej nabytych obligacji rodzinnych.

Prawa z obligacji rodzinnych przysługują ich nabywcy, czyli osobie uprawnionej do świadczenia. Sam fakt, że limit zakupu wynika ze świadczenia przyznanego na dziecko, nie powoduje, że obligacje automatycznie stają się majątkiem małoletniego. Z edukacyjnego punktu widzenia mogą natomiast pomóc wyjaśnić termin zapadalności, kapitalizację odsetek, mechanizm indeksacji inflacją oraz konsekwencje wcześniejszego wycofania pieniędzy.

Pierwsza inwestycja rynkowa nie powinna zamieniać się w konkurs wybierania najbardziej ekscytującej spółki. Celem nie jest przekonanie dziecka, że na giełdzie można szybko zarobić, lecz pokazanie, dlaczego wartość portfela się zmienia, czemu służy dywersyfikacja i jakie znaczenie ma długi horyzont. Rodzic może z własnych środków inwestować na swoim rachunku, prowadząc osobną ewidencję kapitału, który zamierza w przyszłości przekazać dziecku. Nie jest to jednak rachunek dziecka, a samo oznaczenie części portfela jako przeznaczonej dla niego nie nadaje mu statusu właściciela aktywów ani posiadacza rachunku.

Możliwa jest również inwestycja formalnie należąca do małoletniego. Statuty niektórych funduszy dopuszczają, aby uczestnikiem była osoba małoletnia. Przykładowo statut Allianz SFIO stanowi, że uczestnikiem funduszu jest podmiot, na rzecz którego jednostki zapisano w rejestrze uczestników, a następnie wprost wskazuje, że uczestnikami mogą być osoby małoletnie. W takim funduszu dziecko poniżej 13. roku życia składa zlecenia przez przedstawiciela ustawowego, a po ukończeniu 13 lat za jego zgodą. Szczegółowe procedury, w tym zasady i limity odkupywania jednostek, wynikają z dokumentacji danego funduszu i nie muszą być identyczne w całej branży.

Jednym z dostępnych w Polsce komercyjnych rozwiązań jest też Konto Portu dla dzieci. Zgodnie z warunkami tego produktu klientem jest osoba, która nie ukończyła 18 lat, reprezentowana przez opiekuna prawnego. Dostawca oferuje portfele złożone z ETF-ów oraz możliwość utworzenia dziecku dostępu pozwalającego obserwować inwestycję, ale bez prawa zmiany portfela lub wypłacania pieniędzy. Takie rozwiązanie może ułatwić wspólne śledzenie wyników. 

Rodzice co do zasady zarządzają majątkiem dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Zarząd ten nie obejmuje jednak zarobku dziecka ani przedmiotów oddanych mu do swobodnego użytku. Czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu wymagają zezwolenia sądu opiekuńczego. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie ustanawia jednego, powszechnie obowiązującego progu kwotowego, po którego przekroczeniu każda czynność automatycznie byłaby uznawana za przekraczającą zwykły zarząd. Sąd może natomiast w konkretnej sytuacji określić wartość rozporządzeń, których dziecko lub rodzice mogą dokonywać bez jego zezwolenia.

Zgodnie z oficjalnymi zasadami obsługi detalicznych obligacji skarbowych zakup obligacji dla dziecka za pieniądze należące do rodzica jest czynnością przysparzającą i nie wymaga zezwolenia sądu. Zezwolenie jest natomiast wymagane, gdy zakup finansowany jest z majątku małoletniego, a także przy zbyciu jego obligacji przed terminem wykupu lub przedstawieniu ich do przedterminowego wykupu. Zwykły wykup w terminie oraz wypłata należnych odsetek nie wymagają takiej zgody.

Dla nastolatka odkładającego na przyszłe mieszkanie narzędziem może być Konto Mieszkaniowe. Można je otworzyć po ukończeniu 13. roku życia. Miesięczne wpłaty mogą wynosić od 300 zł do 2 tys. zł, a program dopuszcza jeden miesiąc przerwy w oszczędzaniu w każdym roku. Zachowanie regularności co do zasady oznacza dokonanie co najmniej 11 wpłat rocznie, każdej w wysokości nie niższej niż 300 zł.

Konto Mieszkaniowe jest rachunkiem oszczędnościowym, a nie rachunkiem inwestycyjnym. Uzyskanie premii mieszkaniowej jest uzależnione od przeznaczenia zgromadzonych środków na jeden z celów określonych w ustawie, m.in. zakup lub budowę pierwszego mieszkania albo domu, a w określonych przypadkach również remont odziedziczonej nieruchomości. Po zakończeniu oszczędzania środki należy co do zasady wykorzystać w ciągu pięciu lat. Jeżeli oszczędzanie zakończono przed pełnoletnością, termin ten biegnie od ukończenia przez oszczędzającego 18 lat.

Prawo do dokonywania wpłat na IKE i IKZE przysługuje osobie, która ukończyła 16 lat. Małoletni może jednak wpłacać środki wyłącznie w roku kalendarzowym, w którym uzyskuje dochody z pracy wykonywanej na podstawie umowy o pracę. Wysokość wpłat nie może przekroczyć ani wartości tych dochodów, ani odpowiedniego rocznego limitu wpłat na IKE lub IKZE.

IKE i IKZE nie są więc rozwiązaniami, za pomocą których rodzice mogą swobodnie odkładać na przyszłość małego dziecka. Mogą natomiast stać się praktyczną lekcją długoterminowego oszczędzania dla starszego nastolatka, który podejmuje pracę na podstawie umowy o pracę.

Zapisz się na Newsletter

Bądźmy w kontakcie! Prosto na Twojego maila będziemy wysyłać skrót najważniejszych informacji ze świata finansów, powiadomienia o nowościach rynkowych, najnowsze oceny i raporty oraz codzienne notowania wybranych przez Ciebie funduszy inwestycyjnych.

Zapisz się