Czy środki inwestowane w PPK będą bezpieczne?

05.12.2019 | Rafał Bogusławski
Jednym z najczęściej pojawiających się pytań dotyczących PPK jest zadawane z niepokojem „Czy PPK, to będzie drugie OFE?”. Aby odpowiedzieć na pytanie czy środki w PPK będą bezpieczne, warto przyjrzeć się otoczeniu w którym PPK jest tworzone

Pytanie „Czy PPK, to będzie drugie OFE?” nie jest pytaniem zadawanym z nadzieją, że środki w PPK będą pomnażane równie skutecznie jak w OFE, ale z obawą, że podobnie jak w przypadku OFE okaże się, że własność środków jest iluzoryczna, bo politycy w imię potrzeb budżetowych są w stanie sięgnąć po środki, które według politycznych obietnic miały być prywatne.
Aby odpowiedzieć na pytanie czy środki w PPK będą bezpieczne, warto przyjrzeć się otoczeniu w którym PPK jest tworzone. Warto również odpowiedzieć na pytanie, dlaczego powołano do życia Otwarte Fundusze Emerytalne i dlaczego dziś uruchamiane są Pracownicze Plany Kapitałowe.

ZAMÓW KONSULTACJĘ i spersonalizowany raport dotyczący wyboru instytucji zarządzającej PPK. Kompleksowo analizujemy oferty wszystkich instytucji zarządzających. Zwracamy uwagę na wszystkie najważniejsze aspekty, w tym na: doświadczenie, efektywność zarządzania kapitałem, kadrę zarządzającą, pomoc w obsłudze programu czy koszty.
 

Jak wybrać PPK. Doradztwo przy wyborze PPK.


W 1999 roku, kiedy ruszały OFE w telewizji mieliśmy festiwal reklam, które obiecywały, że dzięki funduszom emerytalnym będziemy cieszyli się emeryturą pod palmami i życiem na emeryturze bez problemów finansowych.



Politycy zapewniali, że środki w OFE są prywatne, bo będą dziedziczone, a cały system miał być sfinansowany z wykorzystaniem dochodów z prywatyzacji. W 2014 roku okazało się, że te deklaracje nie miały pokrycia. Obligacje skarbowe znajdujące się w portfelach OFE zostały umorzone, a ich wartość została przeksięgowana na indywidualne konta w ZUS-ie. W ten sposób zaufanie do całego systemu legło w gruzach. Okazało się również, że obietnica emerytury bez trosk finansowych dzięki OFE, była mocno na wyrost.



W 1999 roku nikt nie mówił o tym, że głównym celem zmiany systemu emerytalnego było powiązanie wypłacanego świadczenia emerytalnego z wysokością składek zgromadzonych w ciągu okresów składkowych, co w konsekwencji znacznie obniżyło przyszłe świadczenia emerytalne w porównaniu do tych, które byłyby wypłacane, gdyby obowiązywał system wyliczania emerytur sprzed 1999 roku. Między innymi dlatego obecne prognozy ZUS mówią, że stopa zastąpienia, czyli stosunek wysokości emerytury do wysokości ostatniego wynagrodzenia, spadnie w przyszłości poniżej 30%. Zasada mówiąca o tym, że wysokość emerytury zależy od zgromadzonych składek i oczekiwanej długości życia, powoduje, że przy rosnącej długości życia, składki zgromadzone w okresie aktywności zawodowej muszą wystarczyć na więcej lat, które ludzie przeżywają po przejściu na emeryturę.

Oczekiwana

Skoro tak, to zgromadzenie oszczędności, które pozwolą nam zwiększyć środki finansowe, którymi będziemy dysponowali po przejściu na emeryturę jest koniecznością. PPK ma zastąpić OFE jako źródło dodatkowych dochodów na emeryturze, ale równocześnie nie jest częścią systemu emerytalnego, rozumianego jako system składek, które zasilają rachunki w ZUS. W przypadku OFE część składki, która wcześniej trafiała do ZUS-u została skierowana do OFE. OFE były więc częścią całego systemu emerytalnego. W PPK wpłaty będą pobierane z wynagrodzenia, wpłat pracodawcy, a rachunek dodatkowo zostanie zasilony przez dopłaty ze strony państwa. Celowo wyłączono PPK z systemu ubezpieczeń społecznych, by nie kojarzyć tego programu z OFE i stworzyć prawne gwarancje bezpieczeństwa środków.

Zabezpieczenia prawne

W ustawie o PPK mamy artykuł mówiący wprost, że środki zgromadzone w PPK stanowią własność prywatną. Takiego zapisu nie było w przypadku OFE. Jeszcze raz podkreślę, że w OFE składki przekazywane do funduszy były częścią składek, które wcześniej były przekazywane do ZUS-u. W PPK wpłaty do programu są naliczane niezależnie od składek odprowadzanych do ZUS-u. Co więcej, ani wpłaty dokonywane przez pracodawcę, ani dopłaty ze strony państwa nie są „ozusowane”. Jeżeli tak, to próba sięgnięcia przez polityków po te pieniądze, byłaby porównywalna do próby sięgnięcia po depozyty bankowe. Jeżeli pojęcie własności prywatnej ma znaczenie, to rozwiązania prawne przyjęte w ustawie o PPK, tę własność prywatną środków gwarantują.

Kolejnym elementem programu, który wzmacnia przekonanie o prywatności środków jest fakt, że pracownik oszczędzający w PPK w dowolnym momencie może zrezygnować z wpłat. W przypadku OFE udział w programie był obowiązkowy. W PPK uczestnik programu w dowolnym momencie może przestać odprowadzać wpłaty i co ważniejsze wycofać środki, które zgromadził na rachunku. Wycofanie środków przed 60 rokiem życia obarczone jest jednak pewnymi sankcjami. Pracownik będzie musiał zwrócić dopłaty otrzymane od państwa, a 30% wpłat dokonanych przez pracodawcę zostanie przeksięgowana na rachunek w ZUS-ie. Od pozostałych środków zapłaci jeszcze podatek Belki. Nie zmienia to faktu, że w PPK dostęp do kapitału ma w każdej chwili. W OFE tak nie było.
 

Zabezpieczenia instytucjonalne

Zgodnie z ustawą o PPK instytucje finansowe muszą mieć przynajmniej 3 lata doświadczenia w zarządzaniu aktywami, 25 milionów kapitałów własnych i oczywiście licencję Komisji Nadzoru Finansowego. Wymogi te wskazują jednoznacznie, że ustawodawca chciał zabezpieczyć program przed pojawieniem się przypadkowych podmiotów, które mogłyby zachwiać wiarygodnością programu.

Instytucje finansowe, które zdecydowały się zaoferować zarządzanie PPK musiały zostać wpisane do ewidencji PPK, którą prowadzi Polski Fundusz Rozwoju. Tylko te instytucje, które otrzymały wpis do ewidencji, mogły przedstawić oferty w zakresie prowadzenia PPK. 20 instytucji, które zgłosiło się do prowadzenia PPK jest umieszczone na stronie mojeppk. Wykreślenie z ewidencji jest równoznaczne z utratą prawa do zarządzania funduszami. Wszystko jest więc jawne, pracodawcy, na których spoczywa obowiązek uruchomienia PPK, mają łatwy dostęp do istotnych informacji i łatwość weryfikacji instytucji finansowych.

Poza nadzorem, który sprawuje Komisja Nadzoru Finansowego (obszar instytucji finansowych) i Polski Fundusz Rozwoju (cały program PPK), mamy jeszcze podmioty, które zwiększają bezpieczeństwo tego systemu oszczędzania, a o których istnieniu nie wszyscy wiedzą.

Pierwszym z nich jest agent transferowy. Instytucje zarządzające PPK korzystają z usług zewnętrznych firm, których rolą jest prowadzenie rejestru uczestników funduszu, w którym znajduje się zapis wszystkich zdarzeń dotyczących udziału uczestników w funduszu. Znajdują się tam dane osobowe i informacje o wszystkich transakcjach jednostek funduszy jak: data nabycia, cena i liczba jednostek. To agent transferowy w całości obsługuje rozliczenia związane z wpłatami do funduszu  i przeliczaniem wpłacanych środków pieniężnych przez klientów na nabywane jednostki funduszu. Agent transferowy sprawuje więc istotną rolę kontrolną.

Drugim podmiotem, o którym warto wspomnieć jest bank depozytariusz. Zasady działania depozytariusza określone są w ustawie o funduszach inwestycyjnych. Główne obowiązki banku to: prowadzenie rachunków bankowych i rejestru aktywów. Bank musi również zapewnić prawidłowość rozliczeń funduszu z uczestnikami, weryfikacji wyceny funduszu i odpowiada za system kontroli wyliczeń i prowadzenia ksiąg funduszu. Majątek funduszu jest zabezpieczony w przypadku upadłości banku, gdyż jest wyłączony z jakiejkolwiek egzekucji kierowanej przeciw bankowi. Wybór lub zmiana depozytariusza jest zatwierdzana przez Komisję Nadzoru Finansowego.

Cały system został skonstruowany w taki sposób, by nadzór i kontrola nad prawidłowością działań podmiotów zaangażowanych w prowadzenie PPK był co najmniej dwustopniowy. Takie rozwiązania zdecydowanie podnoszą bezpieczeństwo środków zgromadzonych w programie.
 
Bezpieczeństwo

 
Bezpieczeństwo inwestycji
Środki zgromadzone w PPK będą inwestowane na rynkach finansowych, na których występuje zmienność. Co pewien czas mamy silną przecenę jakiejś klasy aktywów, co odbija się na wynikach funduszy.  W ustawie o PPK nie ma zapisu gwarantującego, że wielkość kapitału zainwestowana w funduszach zdefiniowanej daty, przejściowo nie spadnie poniżej poziomu dokonanych wpłat. Natomiast ustawa przewiduje taki sposób inwestowania, by środki osób młodych, które mają przed sobą długi czas na pomnażanie kapitału były inwestowane agresywnie, głównie w instrumenty udziałowe, a środki osób starszych bezpiecznie, głównie w instrumenty bezpieczne. I tak: osoby młode mogą mieć zainwestowane w akcje nawet 80% kapitału, osoby, które ukończyły 60 lat maksymalnie 15%. 
PPK

Takie limity inwestycyjne zostały wprowadzone po to, by osoby młode, których horyzont inwestycji jest długi, mogły skorzystać z wyższych stóp zwrotu oferowanych przez rynki akcji, a osoby starsze uniknęły gwałtownego spadku kapitału pod koniec okresu oszczędzania, w sytuacji pojawienia się bessy na rynkach akcji. W długim terminie rynki akcji są atrakcyjniejszym miejscem do inwestowania, niż rynek długu, natomiast zmienność na rynkach akcji jest zdecydowanie wyższa. Dla młodych osób, korekta na rynku akcji nie powinna stanowić dużego problemu, gdyż będą miały wystarczająco dużo czasu, by „odrobić” straty. Rynki i gospodarka są cykliczne, więc po bessie przychodzi hossa i straty zamieniają się w zyski.

Ustawodawca zadbał dodatkowo o jakość instrumentów, w które mogą inwestować fundusze zdefiniowanej daty. Jest to bardzo istotne zwłaszcza w przypadku instrumentów dłużnych.  W tym obszarze minimum 70% środków, która będzie inwestowana przez fundusze musi być zainwestowana w instrumenty emitowane lub gwarantowane przez skarb państwa, NBP, jednostki samorządu terytorialnego, władze publiczne lub bank centralny państw członkowskich, EBC, UE lub Europejski Bank Inwestycyjny albo przez organizacje międzynarodowe, pod warunkiem że papiery emitowane, poręczone lub gwarantowane przez te organizacje międzynarodowe posiadają rating na poziomie inwestycyjnym nadany przez agencję ratingową uznaną przez Europejski Bank Centralny w swoich operacjach i depozyty o terminie zapadalności nie dłuższym niż 180 dni w bankach krajowych lub instytucjach kredytowych. Pozostałe 30% może być inwestowane w inne instrumenty, ale tylko 10% w instrumenty bez ratingu.

Warto zwrócić uwagę, że tylko 10% instrumentów może nie posiadać ratingu. Ratingi nie są remedium na wszystkie rodzaje ryzyk, które mogą pojawić się w inwestycjach w papiery dłużne, ale stanowią dodatkowy element weryfikacji „jakości” tych papierów. Jeżeli mówimy o zwiększaniu bezpieczeństwa inwestycji, to ten limit z pewnością go wspiera.

Podsumowanie

Analiza trzech obszarów, w których można ocenić bezpieczeństwo środków w PPK, czyli: zabezpieczenia prawne, bezpieczeństwo instytucjonalne i ograniczenie ryzyka inwestycji wskazuje, że program został pod tym względem przemyślany, a rozwiązania, które zostały przyjęte zapewniają wysoki poziom bezpieczeństwa.

Przypomnę więc tylko najważniejsze elementy „systemu bezpieczeństwa”.
  • Zabezpieczenia prawne: ustawowy zapis o prywatności środków, dobrowolność oszczędzania i możliwość wypłaty środków.
  • Bezpieczeństwo instytucjonalne: kontrola prowadzona przez instytucje (KNF i PFR) i w większości obszarów dwustopniowy system kontroli i weryfikacji działań.
  • Bezpieczeństwo inwestycji: rozwiązania, które mają ograniczyć ryzyko rynkowe. Limity inwestycyjne i ograniczenia w doborze inwestycji, preferujące instrumenty o wyższej wiarygodności.

Jeżeli dla kogoś te rozwiązania są niewystarczające to prawdopodobnie potrzebuje takiego poziomu gwarancji, który w przypadku programów oszczędzania jest niemożliwy do osiągnięcia. Zarówno zabezpieczenia na poziomie instytucjonalnym, jak również ograniczenia ryzykownych inwestycji generują koszty. Zwiększanie liczby zabezpieczeń instytucjonalnych to koszty związane z raportowaniem, tworzeniem systemów informatycznych, weryfikacją przez niezależnych audytorów. Ograniczenia inwestycji w bardziej ryzykowne instrumenty, to w zwykłych warunkach rynkowych zmniejszenie stóp zwrotu. Patrząc więc na rozwiązania przyjęte w PPK, wydaje się, że koszty podnoszenia bezpieczeństwa zostały wyważone, a zaproponowane rozwiązania sprawdzą się nawet w ekstremalnych sytuacjach rynkowych.

W kwestiach prawnych, które budzą duże emocje, mogę powiedzieć jedynie to, że cały system finansowy, a nawet szerzej, funkcjonowanie państwa oparte jest na zaufaniu. Płacimy banknotami emitowanymi przez NBP, ponieważ wierzymy, że zadrukowane kawałki papieru mają określoną wartość, między innymi dlatego, ze NBP ma bardzo silne umocowania prawne. Deponujemy pieniądze w bankach, ponieważ wierzymy, że są to wiarygodne instytucje. Między innymi dlatego, że działalność banków regulowana jest przez akty prawne, a nad całym sektorem rozciągnięty jest rozbudowany system kontroli. Jeżeli w przypadku PPK przyjmiemy, że zapisy ustawowe są zbyt słabą gwarancją bezpieczeństwa naszych środków, to być może powinniśmy wycofać nasze pieniądze z banków, bo ustawę regulującą ich funkcjonowanie również można zmienić. Wówczas powinniśmy zacząć kupować sztabki złota, bo przecież pieniądze też mogą utracić swoją wartość, jeżeli ludzie stracą zaufanie.

Dla tych, którzy podążają w tym kierunku, ku przestrodze dodam, że obrót złotem również może zostać zdelegalizowany. I co wtedy?

TAGI:

PPK

zobacz także

↑ na górę